पोषण आहार – उद्दिष्ट आणि गरज
शिशु, बालक, किशोरवयीन मुले-मुली, गरोदर व स्तनपान करणाऱ्या माता यांचा सर्वांगीण शारीरिक व मानसिक विकास होण्यासाठी त्यांना योग्य व संतुलित पोषण आहार मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे.
पोषण हा आरोग्याचा पाया असून कुपोषणमुळे शरीरात विविध आजार उद्भवू शकतात, बौद्धिक क्षमता कमी होते, आणि काम करण्याची ताकदही घटते.
यासाठीच सरकारने एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना (ICDS) अंतर्गत पोषण आहार उपक्रम सुरू केला आहे, जो भारत सरकारच्या महिला व बाल विकास मंत्रालयाच्या मार्गदर्शनाखाली राबवला जातो.
पोषण आहाराच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांमध्ये समाविष्ट:
-
गरोदर व स्तनपान करणाऱ्या मातांना अतिरिक्त पोषण आहार
-
0 ते 6 वर्षे वयोगटातील बालकांना उष्मांकयुक्त व पोषणयुक्त अन्न
-
अंगणवाडी केंद्रांवर गरम, ताजे व पौष्टिक जेवण
-
सप्लिमेंट्री फुड (पूरक आहार)
-
तृणधान्य, डाळी, तेल, साखर, इत्यादींचा समावेश
एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना प्रकल्प शिरपूर-2 अंतर्गत पोषण आहारासाठीची कामगिरी
प्रकल्प शिरपूर-2 मध्ये पोषण आहार उपक्रम अत्यंत नियोजनबद्ध व प्रभावी पद्धतीने राबवला जात आहे. खालीलप्रमाणे महत्त्वपूर्ण बाबींची अंमलबजावणी केली जाते:
अंगणवाडी केंद्रांवर दररोजचा आहार
-
प्रकल्पातील सर्व अंगणवाड्यांमध्ये दररोज ताजे व संतुलित जेवण बालकांना व महिलांना दिले जाते.
-
आठवड्याचा भोजन मेनू पूर्वनियोजित असून त्यामध्ये भात, खिचडी, मूग डाळ, शिरा, उपमा, भाज्या, अंडी, दूध यांचा समावेश केला जातो.
-
दररोजच्या आहारात प्रथिने, कार्बोहायड्रेट, स्निग्ध पदार्थ व सूक्ष्म पोषक तत्त्वांचा समतोल राखला जातो.
विशेष पोषण माह (POSHAN Maah)
-
दरवर्षी सप्टेंबर महिन्यात पोषण माह साजरा केला जातो.
-
या महिन्यात पोषण परिक्षण, आहार प्रदर्शने, आहार प्रशिक्षण कार्यशाळा, कुकिंग डेमो, आणि जनजागृती मोहिमा राबविल्या जातात.
-
आई-वडील, शिक्षक, ग्रामसेवक यांच्यासोबत पोषण संवाद व पोषण रॅली घेतली जाते.
गर्भवती व स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठी खास आहार
-
महिलांना दरमहा ठरावीक प्रमाणात Take Home Ration (THR) स्वरूपात पुरक पोषण आहार घरी दिला जातो.
-
यामध्ये लाडू, पिठ, गहू, मूग डाळ, तेल इ. यांचा समावेश असतो.
-
महिलांना गर्भधारणेपासून ते बाळंतपणानंतर काही महिन्यांपर्यंत हा आहार दिला जातो.
कुपोषित बालकांसाठी विशेष लक्ष
-
कुपोषित व तीव्र कुपोषित (SAM/MAM) बालकांची नियमित नोंद केली जाते.
-
त्यांना अतिरिक्त पोषण आहार देऊन वजन व वाढीवर लक्ष ठेवले जाते.
-
वैद्यकीय तपासणी, मार्गदर्शन व रेफरल सेवाही पुरवली जाते.
गुणवत्तेवर लक्ष
-
पोषण आहाराची गुणवत्ता तपासण्यासाठी अधिकाऱ्यांद्वारे दर महिन्याला तपासणी केली जाते.
-
आई-मुली गट, महिला मंडळ आणि स्थानिक पातळीवरील समित्यांच्या सहभागाने पाककृती निगराणी समिती (VHSNC) सक्रिय असते.
परिणाम व सकारात्मक बदल (प्रकल्प शिरपूर-2 मध्ये)
-
बालकांचे वजन व उंची यामध्ये सातत्यपूर्ण वाढ पाहायला मिळते.
-
कुपोषणाचे प्रमाण घटले आहे.
-
पालकांमध्ये पौष्टिक आहाराबाबत जागरूकता निर्माण झाली आहे.
-
गरोदर माता आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांचा आरोग्य सुधारलेला दिसतो.
निष्कर्ष
पोषण आहार हा आरोग्यवर्धक जीवनशैलीचा मूलाधार आहे.
एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना प्रकल्प शिरपूर-2 अंतर्गत पोषण आहार उपक्रम नियमित, शिस्तबद्ध व संवेदनशील पद्धतीने राबवून बालक व महिलांचा आरोग्यदृष्टिकोन अधिक सक्षम केला जात आहे.
“संतुलित आहार = सशक्त बालक = समृद्ध भारत”
याप्रमाणे पोषण आहार उपक्रम समाज विकासाच्या दिशेने एक भक्कम पाऊल आहे.