पूर्व प्राथमिक शिक्षण म्हणजे काय?
पूर्व प्राथमिक शिक्षण म्हणजे 3 ते 6 वयोगटातील बालकांचे शैक्षणिक प्रशिक्षणाचे पहिले पायरीचे टप्पे. यामध्ये मुलांचे बौद्धिक, भावनिक, सामाजिक आणि शारीरिक विकास होण्यासाठी योग्य प्रकारची शिकवणूक दिली जाते.
हे शिक्षण त्यांच्या भाषिक कौशल्य, विचारशक्ती, संवाद कौशल्य आणि शिकण्याची गोडी निर्माण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. त्यामुळे या वयोगटातील शिक्षण म्हणजेच “शिकण्याची तयारी” हा विचार लक्षात घेऊनच अंगणवाडी केंद्रांवर पूर्व प्राथमिक शिक्षणाचे कार्यक्रम राबवले जातात.
पूर्व प्राथमिक शिक्षणाचे उद्दिष्ट
-
मुलामध्ये शिक्षणाची आवड निर्माण करणे
-
मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी संधी उपलब्ध करून देणे
-
मुलांना शाळेच्या वातावरणाशी परिचित करून त्यांना औपचारिक शिक्षणासाठी तयार करणे
-
बौद्धिक व शारीरिक विकासाला गती देणे
-
समवयस्क मुलांमध्ये सामाजिक व भावनिक कौशल्य विकसित करणे
पूर्व प्राथमिक शिक्षणाचे घटक
-
बालकेंद्रित व खेळावर आधारित शिक्षण
-
कथाकथन, गाणी, कविता, चित्रकला, खेळ, नाट्य
-
भाषा व संख्याज्ञानाचे प्राथमिक ज्ञान
-
स्मरणशक्ती, निरीक्षण, मनन व आकलन कौशल्यांचा विकास
-
🧩 शिक्षण साहित्यातून तोंडी आणि कृतीतून शिकणे
एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना प्रकल्प शिरपूर-2 अंतर्गत पूर्व प्राथमिक शिक्षण
प्रकल्प शिरपूर-2 मध्ये पूर्व प्राथमिक शिक्षण अत्यंत सृजनशील, आनंददायी आणि बालकेंद्रित पद्धतीने राबवले जात आहे. या प्रकल्पामध्ये खालीलप्रमाणे कार्यवाही केली जाते:
अंगणवाडी केंद्रांवर शिक्षणात्मक उपक्रम
-
3 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी दररोज पूर्व-नियोजित शिक्षण सत्रे घेतली जातात.
-
केंद्रावर ‘नवीन शैक्षणिक दिनक्रम’ व ‘प्ले-बेस्ड लर्निंग’ पद्धतीनुसार शिक्षण दिले जाते.
-
मुलांना फ्लॅशकार्ड्स, शिक्षणफलक, खेळणी, चित्रपुस्तकं यांचा वापर करून शिक्षण दिले जाते.
शिक्षिका व सहायिकांची विशेष प्रशिक्षण व्यवस्था
-
सर्व अंगणवाडी सेविका व मदतनीस यांना पूर्व प्राथमिक शिक्षणाचे विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.
-
NIPUN भारत अभियान, FLN (Foundational Literacy & Numeracy) अंतर्गत उपक्रम राबवले जातात.
शालेय प्रवेशासाठी बालकांची तयारी
-
पूर्व प्राथमिक शिक्षणामुळे मुलांना इयत्ता पहिलीच्या अभ्यासक्रमाची पूर्वतयारी होते.
-
शाळेत प्रवेश घेताना त्यांचा आत्मविश्वास वाढलेला असतो.
पालकांशी समन्वय
-
पालकांशी नियमित संवाद साधून त्यांना घरातही शिक्षणपूरक वातावरण निर्माण करण्यास उद्युक्त केले जाते.
-
पालक-शिक्षक संवाद मेळावे, शिक्षण प्रदर्शन व स्नेहसंमेलने आयोजित केली जातात.
‘ईसीसीई’ (ECCE – Early Childhood Care & Education) धोरणाचे अंमलबजावण
-
केंद्रांवर बालकांच्या विकासासाठी आरोग्य, पोषण व शिक्षण यांचा समन्वय साधण्यात येतो.
-
NEP 2020 (राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020) च्या धोरणानुसार ‘5+3+3+4’ शिक्षण संरचनेतील पहिली ‘5’ वर्षे अंगणवाडी व प्राथमिक शिक्षण या टप्प्यांतर्गत प्रभावी राबवली जात आहेत.
शिरपूर-2 प्रकल्पातील यश
-
अंगणवाडी केंद्रांवरील उपस्थिती वाढली आहे.
-
इयत्ता पहिलीत जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांची भाषा व गणित विषयातील तयारी अधिक मजबूत झालेली आहे.
-
मुलांचे व्यवहार कौशल्य, संवाद व आत्मविश्वास वाढलेला दिसतो.
-
पालकांनी शिक्षणाबाबत सकारात्मक दृष्टिकोन स्वीकारलेला आहे.
निष्कर्ष
पूर्व प्राथमिक शिक्षण ही केवळ खेळण्याची किंवा वेळ घालवण्याची प्रक्रिया नसून, ती मुलांच्या आयुष्याचा पाया आहे.
एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना प्रकल्प शिरपूर-2 मध्ये या शिक्षणाचे महत्त्व ओळखून, सर्व अंगणवाडी केंद्रांवर गुणवत्तापूर्ण व सर्जनशील शिक्षणकार्य अत्यंत समर्पणाने राबवले जात आहे.
“मुलांच्या लहान पावलांतून मोठं भवितव्य उभं राहातं.”
पूर्व प्राथमिक शिक्षण हे त्या उज्वल भविष्याचं पहिलं पाऊल आहे.